در میان آثار هنری و فناوری دوران باستان، کمتر شیئی به اندازه جام لیکورگوس توانسته است توجه مورخان، باستان‌شناسان و دانشمندان مواد را به خود جلب کند. این جام شیشه‌ای بی‌نظیر که در قرن چهارم میلادی ساخته شده، نمونه‌ای درخشان از مهارت رومیان در شیشه‌گری و ساخت ظروف تزئینی است.
ویژگی شگفت‌انگیز جام لیکورگوس در تغییر رنگ آن نهفته است: هنگامی که نور از پشت جام بتابد، رنگ آن قرمز یاقوتی دیده می‌شود و زمانی که نور از جلو بازتاب یابد، سبز یشمی به نظر می‌رسد. این پدیده که امروز دو‌رنگی یا دیکروئیک نامیده می‌شود، نتیجه وجود نانوذرات بسیار ریز طلا و نقره در ساختار شیشه است.
این جام به نام لیکورگوس، پادشاه اسطوره‌ای، نام‌گذاری شده و ارتفاع آن حدود ۱۵٫۹ سانتی‌متر و وزن آن نزدیک به ۷۰۰ گرم است. موزه بریتانیا در سال ۱۹۵۸ این اثر را از خانواده روتشیلد خریداری کرد و از آن زمان به یکی از شاخص‌ترین اشیای مجموعه باستان‌شناسی خود تبدیل شده است.
پژوهش‌های علمی نشان داده‌اند که سازندگان جام، احتمالاً بدون آگاهی از فناوری نانو، ذرات طلا و نقره را با نسبت‌های دقیق در شیشه به کار برده‌اند. همین ترکیب ظریف باعث می‌شود که رنگ جام بر اساس نحوه تابش نور تغییر کند؛ دستاوردی که بازسازی دقیق آن حتی با فناوری امروزی نیز دشوار و نیازمند دانش پیشرفته مواد است.
جام لیکورگوس تنها یک شیء تاریخی نیست؛ گواهی است بر خلاقیت و دانش فنی پیشرفته‌ای که در دوران باستان وجود داشته و قرن‌ها بعد، الهام‌بخش پژوهشگران حوزه نانوفناوری و مواد هوشمند شده است. این اثر پس از حدود ۱۷ قرن، همچنان یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های هنر و علم در تاریخ بشر به شمار می‌رود.